دۆخی ئێستای دامەزراوە ئەتۆمییە سەرەکییەکانی ئێران لە چیدایە؟
2 کاتژمێر پێش ئێستا
20 جار خوێنراوەتەوە
ترس و نیگەرانییە هەرێمییەکان لە هێرشی ئەمریکا بۆ سەر ئێران کەمبوونەوە، دوای ئەوەی دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا ڕایگەیاند؛ تاران دڵنیایی پێداوە لەوەی خۆپیشاندەران لەسێدارە نادرێن، سەرەڕای ئەوەش کۆشکی سپی دەڵێت؛ “هەموو بژاردەکانی لەسەر مێز هێشتووەتەوە”.
ئیسرائیل و ویلایەتە یەکگرتووەکان دوایین هێرشی گەورەیان بۆ سەر ئێران لە مانگی حوزەیرانی ڕابردوودا ئەنجام دا و بە شێوەیەکی سەرەکی دامەزراوە ئەتۆمییە سەرەکییەکانیان کردە ئامانج.
ئەو پێگە ئەتۆمییانە کامانەن کە بۆردومان کران؟
سێ وێستگەی ئێرانی بۆ پیتاندنی یۆرانیۆم بۆردومانکران، دوو وێستگە لە نەتەنز و سێیەمیش لە ناو شاخێکدا لە فۆردۆ، جگە لە کۆمەڵگەیەکی فراوان لە ئەسفەهان کە دامەزراوەی پەیوەست بە سوڕی سووتەمەنیی ئەتۆمی لەخۆدەگرێت، لەگەڵ ناوچەیەکی ژێر زەوی کە دیپلۆماتکاران دەڵێن بەشێکی گەورەی یەدەگی یۆرانیۆمی پیتێنراوی ئێرانی تێدا عەمبار کرابوو.
قەبارەی زیانەکان چەندە؟
لەو کاتەوەی بۆردومان کراون، ڕێگە بە ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتۆم نەدراوە سەردانی ئەو پێگانە بکات، لە کاتێکدا پێش هێرشەکە پشکنینی ڕێکخراوەیی بۆ دامەزراوە ئەتۆمییەکان دەکرد بە نەتەنز و فۆردۆشەوە.
ئاژانسەکە پشکنینی بۆ دامەزراوەکانی دیکە کردووە کە زیانیان بەرنەکەوتووە، بەڵام دۆخی وردی ئەو پێگانەی بۆردومان کراون بە نادیاری ماوەتەوە.
لە ڕاپۆرتی وەرزیی خۆیدا سەبارەت بە ئێران کە لە مانگی تشرینی دووەمدا دەرچوو، ئاژانسەکە ڕایگەیاند؛ حەوت دامەزراوەی ئەتۆمیی ناسراو “کاریگەریی هێرشە سەربازییەکانیان لەسەر بووە”، لە کاتێکدا ١٣ دامەزراوەی دیکە کاریگەرییان لەسەر نەبووە، ئەم ڕاپۆرتانە قەبارەی زیانی بەرکەوتوو بە پێگە لێدراوەکانیان ڕوون نەکردووەتەوە.
دوای بۆردومانەکە، ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتۆم ڕایگەیاند؛ بچووکترین وێستگە لەو سێ وێستگەیەی پیتاندن، کە وێستگەی ئەزموونیی پیتاندنی سووتەمەنییە لە نەتەنز، وێران بووە.
ئاژانسەکە پێشبینی دەکات دامەزراوە گەورەکانی ژێر زەوی لە نەتەنز و فۆردۆ، لانی کەم زیانی زۆریان بەرکەوتبێت.
بەڵام قەبارەی ئەو شکستەی بەر بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئێران کەوتووە جێگەی مشتومڕە، لە کاتێکدا ترەمپ چەندین جار جەختی کردووەتەوە کە دامەزراوە ئەتۆمییەکانی ئێران وێران کراون، ڕافایل گرۆسی، بەڕێوەبەری گشتیی ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتۆم لە مانگی حوزەیراندا ڕایگەیاند؛ ڕەنگە ئێران لە ماوەی چەند مانگێکدا دەست بە پیتاندنی یۆرانیۆم بکاتەوە لە ئاستێکی سنوورداردا.
چارەنووسی یۆرانیۆمی پیتێنراوی ئێران چییە؟
چارەنووسی یۆرانیۆمی پیتێنراو بە تەواوی ڕوون نییە، بەشێکی لە هێرشە ئاسمانییەکاندا لەناوچوو، بەڵام ئێران هێشتا ڕاپۆرتی پێشکەش بە ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتۆم نەکردووە سەبارەت بەوەی چی بەسەر دامەزراوە بۆردومانکراوەکان و یەدەگی یۆرانیۆمی پیتێنراودا هاتووە، سەرەڕای ئەوەی ئاژانسەکە جەختی کردووەتەوە کە ئەمە بابەتێکی بەپەلەیە و دواکەوتووە.
ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتۆم ناتوانێت لەمە دڵنیا ببێتەوە تەنها کاتێک نەبێت کە ئێران ڕاپۆرتەکە پێشکەش بکات.
گرۆسی لە مانگی ئەیلوولی ساڵی ڕابردوودا بە ئاژانسی ڕۆیتەرز-ی ڕاگەیاند: “پێم وایە تێگەیشتنێکی گشتی هەیە کە ماددەکان بە گشتی هێشتا ماون بەڵام، بێگومان، دەبێت پشکنین و دڵنیایی بکرێت ڕەنگە بەشێکیان لەدەست چوبێت”. دیپلۆماتکاران دەڵێن وادیارە دۆخەکە لەو کاتەوە زۆر نەگۆڕاوە.
گرۆسی وتیشی: “هیچ ئاماژەیەکمان نییە کە وامان لێ بکات باوەڕ بە گواستنەوەی گەورەی ماددەکان بکەین”.
بەر لە هێرشەکان، ئێران یۆرانیۆمی بە ڕێژەی پاکیی تا ٦٠٪ دەپیتاند، دەکرێت بە ئاسانی پاکیی ئەم یۆرانیۆمە بۆ نزیکەی ٩٠٪ بەرز بکرێتەوە، کە پلەی داواکراوە بۆ دروستکردنی چەکی ئەتۆمی.
ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتۆم مەزەندە دەکات کاتێک بۆردومانەکە دەستیپێکرد، ئێران ٤٤٠.٩ کیلۆگرام یۆرانیۆمی پیتێنراوی لەو ئاستەدا هەبووە.
بەپێی پێوەری ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتۆم، ئەم بڕە لە ڕووی تیۆرییەوە بەسە بۆ دروستکردنی ١٠ چەکی ئەتۆمی، ئەگەر ڕێژەی پاکییەکەی زیاتر بەرز بکرێتەوە ئێران یۆرانیۆمی پیتێنراوی بە ئاستی کەمتریش هەیە.
ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتۆم شوێنی عەمبارکردنی ئەو ماددانە لەلایەن ئێرانەوە ڕاناگەیەنێت، دیپلۆماتکاران دەڵێن وادیارە یەکێک لە دامەزراوە سەرەکییەکانی عەمبارکردن لەژێر زەوی لە ئەسفەهان زیانی بەرنەکەوتووە، جگە لە بۆردومانکردنی دەروازەی تونێلەکە کە دەچێتە سەری.
مەترسییە ماوەکان چین؟
یەکێک لەو هۆکارانەی ویلایەتە یەکگرتووەکان و ئیسرائیل بۆ پاساو هێنانەوە بۆ بۆردومانەکە خستیانەڕوو ئەوە بوو کە ئێران زۆر نزیک بووەتەوە لە توانای بەرهەمهێنانی چەکی ئەتۆمی ئەگەر یۆرانیۆم تا ئەو ئاستە بپیتێنرێت کە ڕێگە بە دروستکردنی چەک بدات، دەکرێت یۆرانیۆمەکە بۆ دروستکردنی ناوکی بۆمبی ئەتۆمی بەکاربهێنرێت، هەروەها دەکرێت بۆ دابینکردنی سووتەمەنی بۆ وێستگەکانی وزەی ئەتۆمی بە ئاستی جیاوازی پیتاندن بەکاربهێنرێت.
هێزە ڕۆژئاواییەکان دەڵێن هیچ پاساوێکی مەدەنیی مەعقوول نییە بۆ ئەوەی ئێران یۆرانیۆم تا ئەم ئاستە بەرزە لە کەرتبوون بپیتێنێت، لە هەمان کاتدا و بەر لە هێرشەکان، ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەی ئەتۆم ڕایگەیاند؛ هیچ ئاماژەیەکی متمانەپێکراوی لەبەردەست نییە لەسەر بوونی بەرنامەیەکی هەماهەنگ بۆ خاوەندارێتی چەکی ئەتۆمی لە ئێران، و مشتومڕێکی زۆر هەبوو سەبارەت بەو ماوەیەی کە ئێران پێویستییەتی بۆ پەرەپێدانی بۆمبی ئەتۆمی ئەگەر بڕیار بدات بەو ئاراستەیە بڕوات.
تاران هەوڵەکانی بۆ خاوەندارێتی چەکی ئەتۆمی ڕەت دەکاتەوە، وەک لایەنێک لە پەیماننامەی قەدەغەکردنی بڵاوبوونەوەی چەکی ئەتۆمی (NPT)، مافی ئەوەی هەیە یۆرانیۆم بپیتێنێت بۆ مەبەستی بەرهەمهێنانی وزە و توێژینەوە، تا ئەو کاتەی پرۆسەکە ئاراستەی پەرەپێدانی چەکی ئەتۆمی نەکرێت.
ئێران ژمارەیەکی نەزانراو لە ئامێری سەنتەرفیوج (ناوەند-دەر)ی هەیە، کە ئامێری پیتاندنی یۆرانیۆمن و لە شوێنی نەزانراودا عەمبار کراون.
لەبەر ئەوەی قەبارەی یەدەگی یۆرانیۆمی پیتێنراوی لە ئێستادا نەزانراوە، مەترسی ئەوە هەیە کە ئێران بتوانێت بە نهێنی هەردووکیان (ئامێرەکان و ماددەکە) تێکەڵ بکات و یۆرانیۆم لەو پلەیە بەرهەم بهێنێت کە دەکرێت لە دروستکردنی چەکدا بەکاربهێنرێت، کە ئەوەش پێشێلکردنی پابەندبوونەکانیەتی بەپێی پەیماننامەی قەدەغەکردنی بڵاوبوونەوەی چەکی ئەتۆمی.
لە ئێستادا، وادەردەکەوێت کە پرۆسەی گەڕان بەدوای یەدەگی یۆرانیۆمی پیتێنراوی ئێراندا بۆ ماوەیەک بەردەوام دەبێت.
|